Wat is een zonsverduistering ?
Bij een zonsverduistering bevindt de maan zich tussen de zon
en de aarde.
Vanaf een aantal plaatsen op aarde is de zonneschijf dan geheel
of gedeeltelijk door de maan bedekt.
De zonsverduistering van 11 augustus 1999 is totaal in een gebied
dat loopt van de Atlantische Oceaan over West- en Centraal-Europa
en het Midden-Oosten tot in Indië.
Dit gebied omvat ook het uiterste zuiden van België.
In de rest van België is de zonsverduistering slechts
gedeeltelijk.
Het mechanisme van een zonsverduistering.
De aarde draait rond de zon, en de maan draait rond de aarde.
Daardoor verandert de schijnbare positie van de maan aan de hemel voortdurend.
Bij volle maan staat de maan tegenover de zon en zien wij ze volledig verlicht.
Bij eerste en laatste kwartier staat de maan op 90 graden van de zon en zien
wij ze half verlicht, namelijk die zijde die naar de zon toe gekeerd is. Bij
nieuwe maan staat de maan in de richting van de zon, en is de onverlichte kant van de maan
naar ons gericht. Ze staat als het ware in tegenlicht, zodat we ze niet kunnen
zien. Figuur 1 toont de verschillende maanfazen in bovenaanzicht.
figuur 1
Tonen we hetzelfde in zijaanzicht, dan blijkt dat de baan van de maan om de
aarde lichtjes geheld is ten opzichte van de baan van de aarde om de zon.
Daardoor zal bij volle maan de maan niet noodzakelijk diametraal tegenover de
zon staan, en zal bij nieuwe maan de maan niet noodzakelijk juist tussen de zon
en de aarde staan. In de toestand zoals getekend in figuur 2 zal de maan bij
nieuwe maan boven de zon aan de hemel langstrekken. Zoals alle objecten die
door de zon beschenen worden werpt de maan een schaduw. Deze zal dan boven de
aarde heentrekken, en de aarde niet raken.
figuur 2
Als we de volledige aardbaan bekijken (figuur 3), dan zien we dat de richting
waarin de maanbaan geheld is ten opzichte van de zon, in de loop van het jaar
verandert.
In punt A is het deel van de baan van de maan naar de zon naar
boven geheld, zodat bij nieuwe maan de maan boven de zon heen gaat. In 1999
doet zich die situatie voor in november. In punt C is dat deel van de baan van
de maan naar beneden geheld, zodat bij nieuwe maan de maan onder de zon door
trekt. In 1999 doet zich die situatie voor in mei. In B en D is het echter
het deel van de baan van de maan dat een hoek van 90 graden met de richting
naar de zon maakt, dat geheld is. De maan kan dan wel exact tussen de zon en
de aarde passeren. In 1999 doet zich die situatie voor in februari en
augustus.
figuur 3
Wat er dan gebeurt, is dat de schaduw van de maan de aarde kan raken. Of dat
men vanuit de aarde, de maan voor de zon kan zien schuiven. De zon wordt
verduisterd, of de aarde komt in de schaduw van de maan, en we krijgen een
zonsverduistering.
In werkelijkheid bestaat de schaduw van de maan (en van elk object) uit twee
delen: de kern- of slagschaduw, en de bij- of halfschaduw (figuur 4).
figuur 4
In de
bijschaduw (figuur 5) is de zon niet volledig door de maan bedekt, maar slechts
gedeeltelijk. Een waarnemer in de bijschaduw ziet nog een stuk van de zon, en
neemt een gedeeltelijke zonsverduistering waar.
figuur 5
In de kernschaduw (figuur 6)
is de zon volledig door de maan bedekt, en ziet een waarnemer de zon niet
meer. Hij maakt dan een totale zonsverduistering mee.
Doordat de schaduw van de maan maar net lang genoeg is om de aarde te raken, is
ter hoogte van de aarde de diameter van de kernschaduw van de maan heel klein,
zodat het gebied van waaruit een totale zonsverduistering zichtbaar is, heel
smal is, typisch maar een honderdtal kilometer. De waarnemer van op aarde ziet
de maan maar net groot genoeg om de zon volledig te bedekken.
figuur 6
Maar dit lukt niet altijd. De baan van de maan is lichtjes elliptisch (figuur 7).
figuur 7
Daardoor staat de maan soms wat verder van de aarde, soms wat dichter.
Staat ze wat verder, dan raakt de kernschaduw de aarde niet meer. Een
waarnemer op aarde ziet de maan dan kleiner dan de zon, en de maan is niet meer
in staat om de zon volledig te bedekken: er blijft nog steeds een ringvormig
stuk van de zon omheen de maan zichtbaar, en de waarnemer ziet een ringvormige
zonsverduistering (figuur 8).
figuur 8
Vermits het gebied waar een totale zonsverduistering zichtbaar is, heel smal
is, is een welbepaalde totale zonsverduistering slechts op een heel beperkt
gebied op aarde als een totale zonsverduistering te zien. Ten noorden van het
gebied van de totaliteit staat de maan te laag aan de hemel, ten zuiden ervan
staat ze te hoog om de zon volledig te bedekken. Men ziet dan een
gedeeltelijke zonsverduistering. Hoewel er om de enkele jaren wel een totale
zonsverduistering ergens op aarde te zien is, is het voor een welbepaalde
plaats op aarde een heel zeldzaam verschijnsel. En in 1999 is nu net België
aan de beurt.
Hoe frequent komen zonsverduisteringen voor?
Hoewel elk jaar ergens op aarde wel een zonsverduistering
voorkomt, zijn totale zonsverduisteringen op een bepaalde plaats
zeldzaam. Op het grondgebied van het huidige België was er op 17
april 1912 een extreem randgeval van een totale zonsverduistering. In dat
jaar zou de totaliteitsduur 0,25 seconde geweest zijn net bij de
Franse grens in het Henegouwse Rance. Dit is niet bevestigd door
waarnemingen. Verder in België (richting Namen-Tongeren) was de
verduistering van 1912 een korte tijd (0,7s) ringvormig, d.w.z.
dat er omheen de maan nog een ringetje zonlicht zichtbaar was en
er dus geen totale verduistering plaatsvond. In de rest van
België was de verduistering gedeeltelijk (99% in Ukkel).
Voor vroegere totale zonsverduisteringen op
Belgisch grondgebied moet men minstens teruggaan tot 1433. De
fouten op de berekeningen voor die tijd (en vroeger) zijn echter
te groot om het totaliteitsgebied nauwkeurig af te bakenen, zodat
het niet zeker is of er toen tussen de grenzen van het huidige
België wel degelijk een totale zonsverduistering te zien was. Ook de studie
van geschreven bronnen laat niet toe ondubbelzinnige besluiten te
trekken. Andere jaren met mogelijke totale verduisteringen op
Belgisch grondgebied in de voorbije duizend jaar zijn 1406, 1140
en 1133. Na 1999 is de volgende totale verduistering in België
in 2090. Deze verduistering gebeurt slechts op het moment van
zonsondergang, zodat een volgende, goed waarneembare totale
zonsverduistering over nagenoeg heel het Belgische grondgebied
nog tot 25 mei 2142 op zich zal laten wachten.
Zonsverduisteringen in België in de 20ste eeuw.
TV : totale verduistering
GV : gedeeltelijke verduistering
RV : ringvormige verduistering
TV --> RV : totale eclips die overgaat in ringvormige eclips.
tijd in Universele Tijd
| |
gegevens voor Brussel |
| jaar |
dag/maand |
soort verduistering |
maximum van de verduistering om |
grootte verduistering |
| 1901 | 11/11 |
RV |
6h 57m 51s | 0.097 |
| 1902 | 31/10 |
GV |
6h 54m | 0.067 |
| 1905 | 30/08 |
TV |
13h 9m 54s | 0.762 |
| 1908 | 28/06 |
RV |
17h 39m 36s | 0.043 |
| 1912 | 17/04 |
TV --> RV |
12h 16m | 0.986 |
| 1914 | 21/08 |
TV |
12h 17m 30s | 0.690 |
| 1919 | 22/11 |
RV |
15h 49m | 0.120 |
| 1920 | 10/11 |
GV |
16h 4m | 0.250 |
| 1921 | 08/04 |
RV |
8h 49.7m | 0.843 |
| 1922 | 28/03 |
RV |
14h 20m 12s | 0.242 |
| 1925 | 24/01 |
TV |
16h 1m 36s | 0.774 |
| 1927 | 29/06 |
TV |
5h 17m 48s | 0.917 |
| 1928 | 12/11 |
RV |
8h 31m 12s | 0.221 |
| 1929 | 01/11 |
RV |
11h 7m 6s | 0.177 |
| 1936 | 19/06 |
TV |
4h 13m | 0.603 |
| 1939 | 19/04 |
RV |
18h 19m | 0.357 |
| 1942 | 10/09 |
GV |
16h 20m 12s | 0.340 |
| 1945 | 09/07 |
TV |
14h 7m 30s | 0.620 |
| 1949 | 28/04 |
GV |
7h 14m 35s | 0.377 |
| 1951 | 01/09 |
RV |
12h 12m 55s | 0.120 |
| 1952 | 25/02 |
TV |
9h 18m 38s | 0.141 |
| 1954 | 30/06 |
TV |
12h 41m 38s | 0.774 |
| 1956 | 02/12 |
GV |
7h 30m 28s | 0.217 |
| 1959 | 02/10 |
TV |
12h 5m 1s | 0.301 |
| 1961 | 15/02 |
TV |
7h 43m 2s | 0.930 |
| 1966 | 20/05 |
RV |
9h 26m 14s | 0.481 |
| 1968 | 22/09 |
TV |
10h 27m 41s | 0.323 |
| 1971 | 25/02 |
GV |
9h 43m 5s | 0.623 |
| 1973 | 30/06 |
TV |
11h 20m 36s | 0.006 |
| 1975 | 11/05 |
GV |
6h 17m 43s | 0.512 |
| 1976 | 29/04 |
RV |
10h 18m 29s | 0.460 |
| 1982 | 20/07 |
GV |
19h 36m 2s | 0.229 |
| 1982 | 15/12 |
GV |
8h 27m 14s | 0.394 |
| 1983 | 04/12 |
RV |
12h 13m 18s | 0.016 |
| 1984 | 30/05 |
RV |
18h 9m 25s | 0.462 |
| 1994 | 10/05 |
RV |
18h 35m 49s | 0.524 |
| 1996 | 12/10 |
GV |
14h 23m 54s | 0.617 |
| 1999 | 11/08 |
TV |
10h 26m 17s | 0.976 |
ECLIPSE Webmaster
