De heliometer met ongelijke objectieven:
Jean-Charles Houzeau en de Venusovergang van 1882


   

houzequ
Jean-Charles Houzeau de Lehaie (1820-1888) werkte als jongeman al als vrijwilliger voor de Sterrenwacht van Brussel onder de eerste directeur Adolphe Quetelet (1796-1874).  In 1857 reisde Houzeau naar de Nieuwe Wereld waar hij talrijke avonturen beleefde. Als journalist speelde hij een rol in de strijd tegen de slavenhandel en kwam hij op voor de rechten van de gekleurde medemens. Hij verbleef in San Antonio en XVIth Range EAst (Texas), in New Orleans (Louisiana), in Matamoros (Mexico), in Philadelphia (Pennsylvania) en in Ross View en Gordon Town (Jamaica). Hij bleef steeds actief met sterrenkunde bezig en rapporteerde trouw aan de Koninklijke Academie van België over zijn waarnemingen en onderzoek. Hij reisde ook naar Panama en Peru om zijn sterrenatlas (Uranométrie générale) te vervolledigen.
In 1876 werd Houzeau aangesteld als tweede directeur van de Koninklijke Sterrenwacht. Hij was de initiatiefnemer voor de verhuis van de Sterrenwacht van Brussel (Sint-Joost-ten-Node) naar Ukkel, die echter pas in 1890 plaatsvond.

Houzeau was ook de drijvende kracht achter de Belgische expedities om de Venusovergang van 1882 te gaan waarnemen. Zelf ging hij naar San Antonio in Texas, samen met zijn collega's Albert Lancaster en Emile Stuyvaert, terwijl de astronoom Louis Niesten, samen met Charles Lagrange en Joseph Niesten naar Santiago  in Chili reisden.

Al in 1871 stelde Jean-Charles Houzeau voor om een Venusovergang te observeren met een heliometer met ongelijke objectieven. Hij wilde dit instrument gebruiken voor de Venusovergang van 1874 maar toen kon België geen expedities uitzenden. Voor de overgang van 1882 werd zijn toch wel zeer ingenieuze idee wel gebruikt en met elk van de twee expedities die België toen uitzond, ging een heliometer zoals uitgedacht door Houzeau mee.


heliometer

De heliometer is een lenzenkijker met twee halve objectieven die ten opzichte van elkaar kunnen bewegen. Meestal werd een heliometer gebruikt voor metingen van de diameter van de zon, maar er werden ook andere metingen mee verricht. Houzeau wilde voor de waarnemingen van de Venusovergang lenzen van ongelijke diameter gebruiken.

halve lenzen

Voor de grote lenzen werd een oude achromatische lens van Cauchoix van  22 cm diameter en brandpuntsafstand van 4,34 m in twee gesneden. Ook een kleine lens met brandpuntsafstand van 14 cm werd gehalveerd.

De grote lens projecteerde een beeld van de zon met daarop de Venusschijf. De kleinste lens moest een beeld van de zon geven dat net iets kleiner was dan Venus op de zon tijdens de overgang. Wanneer het grote zonnebeeld perfect gecentreerd was, kon door beweging van de kleine lens het kleine beeld samenvallen met de Venusschijf op de zon. De afstand afgelegd door de kleine lens om dit te bereiken kon met behulp van een micrometer nauwkeurig afgelezen worden.
 
helio_images

Dit leverde dan de (hoek-) afstand tussen de centra van de beide hemellichamen. Het grote voordeel van deze manier van meten was dat men niet beperkt was tot the chronometreren van het begin en het einde van de overgang, maar dat de metingen gedurende heel het verschijnsel konden gebeuren. Zo kreeg je heel precies de lengte van het traject dat door Venus over de zonneschijf was afgelegd. Wanneer je dit kon vergelijken met gelijkaardige metingen van op een andere plaats op aarde, dan kon je de parallax (het verschilzicht) berekenen en daaruit uiteindelijk de afstand aarde-zon. Dit laatste was het hoofddoel van de vroegere expedities die Venusovergangen gingen waarnemen.


Voor de expedities van 1882 werden twee heliometers gebouwd door de firma Grubb uit Dublin volgens tekeningen van de Belgische astronoom Louis Niesten (1844-1920).  

venus1882

Tekeningen van de Venusovergang gemaakt door de Belgische astronomen in 1882.



objectief
buis

 
ring
oculair
 
 
micrometer
oculair2
  in
scherm

Onderdelen van de heliometer



helionu1
helionu2
helionu3
helionu4

De heliometer in 2004


kijker

Een van de twee heliometers werd omgebouwd tot een fotografische kijker door de firma Grubb. Waar deze juist stond, is niet zeer duidelijk. De andere werd in het toenmalige museum geplaatst en delen ervan (de telescoopbuis, een deel van de voet, de behuizing van de tweede lens en het oculairdeel) werden in de kelders van de Sterrenwacht teruggevonden. De halve grote lenzen en één kleine halve lens werden steeds in het museum bewaard samen met het projectiescherm. Ook het eindstuk (met de kleine lens en een oculair) van de andere heliometer zijn nog aanwezig.  Van de monteringen die de verbinding vormden tussen de voet en de telescoopbuis en voor het volgen van de zon aan de hemel moesten zorgen, ontbreekt op dit moment elk spoor.


Terug naar de andere pagina's over de Venusovergang - Français

logo KSB logo_info planetarium
Koninklijke Sterrenwacht
van België

Dienst
wetenschappelijke
inlichtingen
Planetarium